د افضل خان خټک ادبي او فرهنګي هڅې

Literary Contributions of Afzal khan Khattak.

Dr. Badshah.i.Rome
Mr.Muhammad Shuaib Shaoor

Abstract:

Being a historian, Afzal khan khattak possesses a premier place among Pashto classical prose writers. His grandfather Khushal khan Kattak, in his life, had given him the headship of khattak tribe. He was an insightful politician and enamor of knowledge and literature as well. He not only contributed a lot to Pashto history and literature himself but also convinced other for creation, translation and compilation. This research paper will highlight the contributions of Afzal khan Khattak to Pashtoon history and scuffle for uplifting of Pashto literature.

Key words: Pashto classical Prose, politician, scuffle

د خوشحال خان خټک د کورنۍ په غړو کښې افضل خان خټک هغه شخصيت دے د چا چې د خپل پلار او نيکه په رنګ د تورې او قلم دواړو په هنر لاس بر وۀ او د څۀ په طفېل چې هغۀ د پښتو ژبې او ادب د فرهنګي خدماتو سره سره د خټک قبيلې د سياسي روزنې او خدماتو د  يو روښانه تاريخ څښتن دے۔

ستر خوشحال د خپل دے زيرک اؤ هنرور نمسي په حقله څۀ دا رنګ خيالات لري:

اوس پينځۀ نمسي لـــــــرم افضل د اشرف خان
خدائې ئې برخوردار کړه په ده ډيره لرم طمعه  (۱)

د بي بي اولاد همه ګيدړ ميدړ دي
پــــه افضل په معظــــــم لګي نظر   (۲)

هغــــه ملک واړه بخمل دي
چې پکښې دې ما افضل دي   (۳)
خوشحال بابا وائي چې دا وخت زما ټول پينځۀ نمسي دي په دغه ټولو کښې ماته د افضل خان په شخصيت کښې د لوے سړي نخښې په نظر راځي او زما د دۀ نه ډيرې هيلې او طمعې دي. دغه رنګ دے بل شعر کښې هم د افضل خان او معظم ستائينه کوي چې په دوي دواړو سترګې خوږېږي باقي نور ګيدړ ميدړ دي. او په اخري شعر کښې هم دافضل خان تعريف د مبالغې تر حده کړے شوے دے.
دافضل خان خټک دپېدائش نېټه نه خو هغه په خپله ذکر کړې ده او نه د هغه د خاندان بل چا ثبت  کړې ده، هم له دې امله د هغه د پېدائش صحيح نېټه نۀ ده معلومه . په دغه اساس مونږاول دا هڅه کوو چې دهغه د زوکړې نېټه د تاريخي شواهدو په رڼا کښې راډګې ته کړو.
افضل خان خټک د خپل پلار د ګرفتارۍ په حقله ليکي:
""د سيد پهولا کره پخپله ورغے چې داشنا دے، دے چې وګورم نور به درومم، هغۀ د خداے تعالیٰ هم دا غوښتل ورته ئې ووئيل چې ته کېښنه زۀ کور ته لاړ شم چې څۀ طعام راوسته وم . طعام وخوره هله درومه، دے ئې کښېنه وۀ نور خلق ترې چاپېر کړل ، پروانه د امير خان ئې ورښکاره کړه په قېد ئې کړ........مؤلف د کتاب په هغه اوان د شپاړسو اولسو کالو وۀ". (۴)
د اشرف خان هجري ګرفتاري په کال ۱۰۹۲ هـ کښې په عمل کښې راغلې ده. نو په دې حساب که مونږ د ۱۰۹۲ نه ۱۶ کاله لرې کړو نو ۱۰۷۶ ترې راځي اؤ که ۱۷ کاله ترې لرې کړو نوبيا ترې ۱۰۷۵هـ جوړېږي. 
ستر څېړنکار زلمي هېوادمل ددۀ د زوکړې نېټه کال ۱۰۷۵ هـ يادوي .
"افضل خان خټک د اشرف خان هجري زوے او خوشحال خټک کړوسے دے ـ د زېږېدو نېټه ئې ۱۰۷۵ھ ق کال يقيني زړۀ ته پرېوځي "(۵)
 پروفېسر افضل رضا  هم   د افضل خان خټک د پېدائش نېټه هم دغه بره ذکر شوے کال يادوي. هغه وائي: 
" په تاريخ مرصع کښې ئې خپله ليکلي دي چې ۱۰۹۲ هـ /۱۶۸۱ ء کښې مؤلف د کتاب د شپاړس اولسو کالو وۀ، نو په دې حساب د افضل خان د پېداوښت کال ۱۰۷۵ هـ/ ۱۰۷۶هـ ټاکلې شو.(۶)  بي بي مريم د افضل خان خټک د زوکړې د کال په لړ کښې خپله رائې داسې څرګندوي. هغه ليکي: 
" خو سکندر خان خټک د يو منظوم خط له مخه چې اشرف خان هجري ته ئې په کال ۱۰۹۳هـ کښې بېجا پور ته لېږلې وۀ، د افضل خان خټک د پېداوښت کال ۱۰۷۳هـ يا يو کال کم و زيات ټاکلې کېدې شی. " (۷)
بي بي مريم دغه تاريخ د دے لانديني شعر نه اخذ کړے دے .چې: 
افضل خان د شلو کم زيات که په سن دے
په حــکمت په مصلحت لکه کــــــهن دے (۸ )

د کال ۱۰۷۳ هـ نه چې يو کال کم  شي نو ۱۰۷۲ هـ ترې جوړېږي کومه چې د تاريخ مرصع د بيان نه  درې يا څلور کاله توپير لري  او که يو کال زيات ئې ومنو نو بيا هم دغه بيان نه يو کال يا دوه کاله کم راځي .
سترمحقق زلمے هېواد مل د افضل خان خټک د تربيت او سياسي ژوند د ابتدا په حقله ليکي:
"افضل خان د زوکړې له وخته بيا تر ځوانۍ پورې د خپل نيکۀ خوشحال د توجه وړ وۀ ۔ افضل خان له د شپاړسو، اوولسو کالو ځوان وۀ چې د خوشحال او هجری تر مېنځه مخالفتونه پېداشول ـ خوشحال په نظامپور کښې د خانۍ پګړۍ د افضل خان پر سر وتړله. افضل خان د ځوانۍ له ابتدا څخه د پلار او نېکۀ پر ژوند د خپلې خانۍ او سردارۍ په کاروبار کښې داخل سړے وۀ او سردارۍ ئې په رسمي ډول له ۱۱۰۴ھ ق کال څخه پېل کېږي اوتر۱۱۵۳ھکال پورې دې د خپلې قبيلې مشروۀ "" (۹)
دغه شان عبدالحۍ حبيبي د افضل خان د  سياسي ژوند په حقله د خپلو خيالاتو څرګندونه داسې کوي:
"د اشرف خان هجري زوے او د خوشحال خان خټک نمسے دے. څۀ وخت چې د دۀ نېکۀ خوشحال خان د مغلو سره جګړې کولې . هغه وخت په ۱۰۹۸ھ کښې دې مغلو يرغملۍ کښې نيولے وۀ او کابل ته ئې بوتلے ۀ. خو چې خوشحال خان وفات شو نو دې هم دوه کاله پس خپل وطن ته راواپس شو ـ  (۱۰)
بي بي مريم د افضل خان خټک د ذاتي او سياسي ځانګړنو تذکره څۀ دا رنګ کړې ده.
" افضل خان خټک د خپل  نيکۀ سره په جنګونو کښې برخه اخستې وه. خوشحال د دغه نمسي نه د هغۀ د ذاتي اهليت او صلاحيتونو په وجه ډير زيات خوشحاله وۀ. هم دغه وجه وه چې په خپلو زامنو ئې نمسي ته ترجيح ورکړه. او په خپل ژوند ئې د سردارۍ دستار د هغه په سر کېښود او تر اوږدې مودې پورې د خپلې قبيلې مشر پاتې شو. " (۱۱)
دغه مشري مشهور مستشرق ميجر راورټي يو کم پنځوس کاله او پروفېسر افضل رضا ئې يو شپېته کاله يادوي. (۱۲)
حبيبي صاحب هم دغه موده يوشپېته کاله ياده کړې ده، ليکي : 
"خوشحال خان په خپل ژوند کښې د دۀ د پلار اشرف خان په ګدۍ کښېنولےوۀ .خو د بهرام په مخالفت هجري مغلو قيد کړو او هم په قيدکښې مړ شو. روستو بيا خوشحال خان هم وفات شو.او بهرام او افضل خان وطن ته راغےد قام مشر او نواب شو تر يو شپېتوکالوعمرپورې ئې مشرتوب وکړو ."(۱۳)
هم دغه ليکوال د افضل خان خټک د  شخصيت اوسياسي بصيرت په حقله ليکي  :
"معلومېږي دا چې افضل خان ښۀ لائق ديندار اوسياستدان مشر وۀ. ځکه ئې د خټکو په اولس ترډېره وخته بې مخالفته حکمراني اوکړه" (۱۴)
ستر محقق زلمے هېواد مل د افضل خان خټک ادبي پېژندګلو څۀ په دا ډول کوي: 
"افضل خان د خپل سياسي او اجتماعي شخصيت ترڅنګه په اوولسمه پېړۍ کښې د پښتو لوے فرهنګي شخصيت تېر شوے دے. د پښتو مترجم، ليکوال، ناظم او د پښتني فرهنګ د بډايتوب لېوال سړے وۀ . د افضل خان خټک په مهمو تاليفاتو کښې يو تاريخ مرصع هم دے"  (۱۵)
بل ځاے د تاريخ مرصع اهميت داسې جوتوي:
" د افضل خان په خپلو اثارو کښې د زيات اهميت وړ کتاب ددۀ تاريخ مرصع دي. چې د مختلفو اړخونو د مطالعې زمينې لري. تاريخ مرصع افضل خان د ۱۱۳۲ او ۱۱۳۶ هـ ق تر مېنځ بشپړ کړي دي." (۱۶)
لوے پوهان او څېړنکار محمد صديق روهي هم ددغه مذکوره اثر ارزښت داسې راښائي . 
" د تاريخ مرصع د ليکنې د مېتود يو مهم خصوصيت دا دے چې تاريخي پېښې په يوه قرينه کښې بيانوي. د هرې واقعې پس منظر او د  پېښېدو علتونه پلټي . په دې اساس د ده په ليکنه کښې که څۀ هم په ابتدائي بڼه د تاريخ فلسفه پرته ده. تر کومه ځايه چې ممکنه ده. افضل خان عيني او ذهني فکتورونه راښائي. د دۀ په ليکنه کښې د خلقو نقش او د واقعاتو سيرکښې د عامه ذهنيت اغېزه خاص اهميت لري. " (۱۷) 
د افضل خان د علمي پوهې او فرهنګيالتوب په ترڅ کښې دکتور جلال الدين څۀ په دا ډول رقم طراز دے: 
" د تاريخ مرصع له مطالعې نه سړي ته ښکاري چې افضل خان يو عالم او د نظر خاوند سياست مدار وۀ. چې د خپل عصر د نورو علمونوسره سم په سياسي، ادارې او اخلاقي علومو پوهېدۀ، او په ټولنېزو مسائيلو کښې د پوره مطالعې خاوند وۀ. " (۱۸)             
د پښتو نثر اته سوه کاله ليکوال د افضل خان خټک د يو بل ادبي اثر په حقله ليکي: 
"د افضل خــان حټک بل منثور کتاب د کليله وو دمنه پښتو ترجمه ده. چې د ابو الفضل (۹۵۸ - ۱۰۱۱ هـ ق) له عيار دانش نه ئې د علم خانه دانش په نامه پښتو ترجمه کړې ده. "(۱۹)
هم دا ښاغلے په يو بل ځاے کښې په دې حواله نور معلومات څۀ دا رنګ راکوي: 
" له دغو دوو کتابونو تاريخ مرصع او علمخانه دانش پرته (چې نسبت ئې افضل خان ته ثابت دے) ځنې نور منثور اثار هم شته چې افضل خان ته ئې د نسبت دعویٰ کېدے شي. په دغو دوو کتابونو کښې يوه منظومه باز نامه او عرفاني تفسير دي. " (۲۰)
د افضل خان خټک په پښتو شعر او ادب د احساناتو په لړ کښې چې کوم احسان د قدروړ احسان دے هغه د ستر خوشحال خان د ادبي اثارو حفاظت او  ژغورنه ده   . نوموړے څېړنکار دوست محمد خان کامل د دغه احساناتو ذکر د قلب سير د مؤلف ګوهر خان خټک په حواله داسې کوې:
"افضل خان د خوشحال خان خوارۀ وارۀ تصنيفات او تاليفات راغونډکړل او د هغوي د نقلونو کولو د پاره ئې کاتبان راوبلل او د يو يو اثر ئې پرې څو څو نقلونه تيار کړل او دغه څېر ئې د راتلونکيو کالونو د پاره وژغورل"(۲۱)
افضل خان خټک يو علم دوسته انسان وۀ, هغه د خپلوادبي اثارود ليکلو نه علاوه د نورو پښتنو ليکوالانو حوصله افزائي هم کوله د چا په برکت چې د پښتوادب پنګه کښې ډېرې معياري اضافې وشوې او د پښتو ادب د نثر پرمختګ د مير کاروان خوشحال خان د جلالي جانشينۍ جوګه وګرځېدو.
سترمحقق زلمے هېواد مل په دې تناظرکښې څۀ داسې ليکي :
"افضل خان سربېره پردې چې خپله د پښتو شاعر او ليکوال  وۀ، د دۀ په غوښتنه ځنې نور اثار هم په پښتو ترجمه شوي دي . لکه د ګوهر خان خټک چې قلب سير په۱۱۲۰ھ ق کال د دۀ په غوښتنه په پښتو ترجمه کړےدے . محمدمظفرداسماعيل زوے په ۱۱۲٦ ھ ق کال تاريخ اعثم کوفي د افضل خان په غوښتنه په پښتو ترجمه کړے دے. عبدالحليم د اختيار اتبديعي پښتو ترجمه د هم دغه افضل خان خټک په غوښتنه ترسره کړې ده"(۲۲)
اګر چې افضل خان خټک په پښتو ادب کښې د يو اديب په حېثيت متعارفه دے، ولې غلبه دا هم ده چې د افضل خان خټک شاعري هم د ستر خوشحال د کورنۍ د رواياتو يوه نادره برخه پاتې شوې ده . خو د بده مرغه د هغه د يو انتر دې د مهتر لاسه شوې نۀ دے او زمونږ سره چې د هغه د شعر څۀ نمونه شته دے نو هغه د هغۀ په تاليف" تاريخ مرصع" او ژباړه کړې شوې کتاب" کليله وو دمنه" کښې ئې ځينې منظومې ټوټې ذکر شوې دي. په تاريخ مرصع کښې د ذکر شوي شعرونو د پس منظر په لړ کښې افضل خان خټک ليکي:
"دلې ما لره ئې يو خط مشتمل په ډېره دولت خواهۍ او عذر د خپل تقصيرات کښلے راستولے وۀ چې که مونږ دروبولے يو ملا ئې راستولے وۀ. او د به رامدتلوئې هم مغل ته اشارت کړے وۀ. ما د هغه خط په ځواب کښې دا دوه درې بيته چې هغه ساعت مې له طبعيته ايجاد شوي وو ورته وکښلي وو-
ابيات:
کاروبار مو هم ګيراته عيان دے
وعيان ته څۀ حاجت د بل بيان دے

سېلابونه د خلاف شولوبله جمع
بيالنډےدآبسيند غوندې روان دے

آينۀ چې له زنګاره مصفيٰ وي
که زنګي مخ په کافورکانمايان دے" (۲۳)

زلمےهيواد مل هم دغه پورتني شعرونه ذکر کړي دي او د دې سره د کليله و دمنه په ژباړه کښې د يوې بلې ټوټې په حقله داسې ليکي:
د دۀ يوه بله ټوټه چې د "کليله و دمنې له پښتو ترجمې څخه اخستل شوې ده هنري ارزښت ونه لري ٬ټوټه د اده :
صورت مې هر څوکه ډېر زبون دے
که مې د زمکې د لاندې يون دے

زه به په لور د اشنا خوځم
که يو مې هر څو په شويخون دے(۲۴)

سترمحقق عبدالحي حبيبي ورله د علم خانۀ دانش په حواله دا قطعات هم رانقل کړي دي :
"دا اغاز دے په نامه د هغه خداے
چې بل ځايه دے بے دۀ نشته بل ځاے

په تخلقووخلقت هر هنمون دے
فاستقم کماامر ترهما ے"

په ژړا ژړا درياب دے ياسېلاب دے
قراراونۀ کړي يو دم ځاےد ژړا دے

سترګو تاسو په شماره څاڅکي راتوئي کړل
د اشنا اشنائی درد دے هم دوا دے" (۲۵)

لکه څنګه چې د افضل خان خټک د پېدائش نېټه په صحيح ډول نه ده معلومه هم دغه رنګ د ده د مړينه تاريخ چا نۀ دے رقم کړے. د هغه د مرګ د نېټې په لړ کښې که مونږ ته څۀ درک په لاس راځي نو هغه د کاظم خان شېدا هغه يوه قطعه ده کومه چې هغه د خپل پلار په مرګ ليکلې ده خو که کاظم خان شيدا واقعي د افضل خان خټک زوے وي.  لکه څنګه چې د محقيقينو خيال دے. دکاظم خان شيدا قطعه څۀ دا رنګې ده.
چې والد مې ارتحالوکړ
ځاے ئې جنت شه دنيا زندان ده

تاريخ ئې دا درحلت وو
خرد و ماته"مياشت شعبان ده(۲۶)

د دې قطعې د بيان شوې ماده تاريخ د وضاحت په لړ کښې ښاغلے دوست محمد خان کامل ليکي:
"اخري اعني تاريخې مصرعه په دوو نورو چاپو دېوانونو کښې په ترتيب ښاغلي هميش ګل خليل او عبدالرؤف بينواسازکړي دي"
خردوماته " مياشت د شعبان ده"  او خردو ماته " مياشت د شعبان وه" راغلےده. په درېمه نسخه کښې رديف " وۀ" او دوو  نورو کښې "غم به ترعمره د خپل والدکړم ". خو دوو نورو کښې "غم به ترعمره د وليدې کړم" ده او د تاريخي الفاظو ( چې په دريواړو نسخو کښې يو شان دي) ګڼه په وړومبيو دوؤ نسخو کښې ۱۱۸۹ښئيلے شوے دے او درېمې نۀ ده ښئيلے. د " دۀ پلار مړينه"  عنوان لاندې د ليکلې شوې قطعې چې يوه مې رانقل کړه اعداد په درېوؤ واړو نسخو کښې " ١١٨٣" ښئيلے شوے دے. د دغه شمير له رويه الفاظ صرف " مياشت شعبان ده" پکار ده لکه چې په وړومبۍ ياده شوې نسخه کښې دي. که رديف "ده" وي ( لکه په اوله او دويمه نسخه کښې ) نو د حرف اضافت " د" په زياتولو به ګڼه "۱۱۸۷" شي او "وه" رديف سره د حرف اضافت (بې عنوانه د وړومبے عنوان ( عنوان لرونکے) قطعې لاندې ليکلې شوې ده) په حذف او بې حذفه به اعداد په ترتيب "١١٨٥" او۱۱۸۹" وي.(۲۷)
د دغه سلسله کښې د کامل صاحب د افضل خان د مرګ د تاريخ په لټون کښې د "تاريخ خورشيدجهان" د مؤلف په حواله ليکي:
""دبهرام د مړينې نه پس افضل خان په استقلال يو شپېتۀ کاله حکمراني وکړه. بهرام کله مړ وۀ او له کومه کاله افضل خان يو شپيته کاله په استقلال خاني او سرداري وکړۀ؟ مؤلف موصوف خو راته نۀ ښئي خو د تاريخ مرصع د مؤلف د بيان له رويه بهرام خان په۱۱۲۴هجري کښې وفات شوے وۀ. نو حاصل ئې دا شو چې افضل خان تر ۱۱۸۵هجري حکومت وکړو او ومړ"" (۲۸)
اقائےحبيبی هم د شيدا د قطعې د ماده تاريخ سره متفق ښکارې او د شعبان په مياشت۱۱۸۳هجري کال ورله د رحلت زمانه ټاکي.(۲۹)
دپورتنوحوالوپه رڼا کښې دا خبره څرګندېږي چې افضل خان خټک يواوږد ژوندتېرکړےاو د دولسمې هجرۍ نه مه لسيزه ئې د ژوند د اخرې ورځوشپولسيزه ده-
دمزار په حقله ئې وئيلي شي چې په زيارت کاکاصاحب کلي کښې د حضرت شيخ رحمکار صاحب رحمته الله عليه د مزار شريف د احاطې لاندې ترې تقريباً پنځه ويشت ګامه لرې يو قبر دے چې عام طور سره هم د افضل خان اخرې ارامګاه يادولې شې.(۳۰)

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

حواله جات:

(۱)  خټک، خوشحال خان، کليات خوشحال خان خټک، مرتبه : دوست محمد خان کامل مومند، اداره اشاعت سرحد پېښور، ۱۹۶۰ ء ،  ۵۶۹ مخ
(۲)  همدغه کتاب ،  ۹۶۰ مخ 
(۳)  خټک، خوشحال خان،  فراق نامه ،   متبه : زلمي هېواد مل ، پښتون کور (بن) جرمني ، ۲۰۰۱ء      ۸۰ مخ 
(۴)افضل خان خټک٬تاريخ مرصع٬مقدمه٬کامل٬دوست محمدخان٬يونيورسټي بک
ايجنسی٬پېښور٬مخ۴۹۳
(۵(هيوادمل٬زلمے٬ دپښتوادبياتوتاريخ٬لومړےټوک٬دانش کتابتون٬قيصه
خوانۍ ٬پېښور٬مخ : ۱٦٣ ١٦۴
(۶)رضا ، محمد  افضل ، د پښتو د نثر تاريخ ،  يونيورسټي بک ايجنسي پېښور، ۱۹۹۵ ء       ۲۵۵ مخ
(۷) بي بي مريم ، د پښتو د نثر تاريخي او تنقيدي جائزه،  جدون پريس پېښور ۱۹۸۶ ء ، ۲۲۳ مخ
(۸ )  عارف عثمان ، دکتور ، خوشحال خان خټک او دده ادبي مکتب ، د علومو اکېډمي کابل افغانستان ، ۱۳۶۱ ـــــ     ۱۶۸ مخ
(۹)زلمے٬هېواد مل ، دپښتوادبياتوتاريخ٬ ۱۶۲، ۱۶۳ مخ 
(۱۰)	حبيبی٬عبدالحۍ٬پښتانۀ شعرا۶٬اوله برخه٬يونيورسټي بک ايجنسی٬خېبربازار٬
پېښور٬ مخ: ۱۲۱
(۱۱) د پښتو د نثر تاريخي او تنقيدي جائزه ، از بي بي مريم ، ۲۲۳، ۲۲۴ مخونه 
(۱۲)  راورټي ، هانري  جارج ، ګلشن روه ،  ۲۳ مخ  او د پښتو د نثر تاريخ از افضل رضا ، ۲۵۵ مخ 
(۱۳) حبيبی٬عبدالحۍ٬پښتانۀ شعرا ، مخ: ۱۲۱
(۱۴) همدغه  اثر  ، مخ: ۱۲۱
(۱۵) هېوادمل٬زلمے٬دپښتوادبياتوتاريخ ٬مخ : ۱٦٣ ١٦۴
(۱۶)    د پښتو نثر اته سوه کاله   ۳۰۸ مخ 
  (۱۷) روهي، محمد صديق ، د تاريخ مرصع د ليکنېوموضوع،هدف  او  ميتود،  تاريخ مرصع د څېړنو په بهير کښې (د زلمي  هېواد مل په زيار) ، کابل پوهنتون کابل، ۱۳۶۵ هـ ش ،    ۷۴ مخ
(۱۸)صديقي، دکتور جلال الدين ، روشن تاريخ نويسي ، تاريخ مرصع ، د زلمي هېواد مل په زيار، کابل پوهنتون کابل  ، ۱۳۶۵ هـ ش ، ۱۰۳ مخ
(۱۹)  د پښتو نثر اته سوه کاله  از زلمے هېواد مل ،  ۳۱۶، ۳۱۷ مخونه 
(۲۰)  دپښتو نثر اته سوه کاله ، از زلمے هېواد مل ،           ۳۲۰، ۳۲۱ مخونه           
(۲۱)  افضل خان خټک٬تاريخ مرصع٬ مخ۴۷
(۲۲) هيوادمل٬زلمے٬دپښتوادبياتوتاريخ٬لومړےټوک٬ مخ :۱٦۴
(۲۳)افضل خان خټک٬تاريخ مرصع٬مقدمه٬ مخ : ۴۴٦
(۲۴) هيوادمل٬زلمے٬ دپښتوادبياتوتاريخ ٬مخ :۱٦۴
(۲۵) حبيبی٬عبدالحۍ٬پښتانۀ شعراء ،  مخ: ۱۲۲
(۲۶) شيدا٬کاظم خان٬ديوان٬اردو مقدمه٬ترجمه اور شرحه٬سيدانوارالحق٬ډاکټر٬ يونيورسټي بک ايجنسی پېښور٬مخ :۱۰۵۴
(۲۷) افضل خان خټک٬تاريخ مرصع٬مقدمه٬  ٬۳۹ ، ۴۰مخونه
(۲۸)همدغه اثر  ٬مخ۴۰
(۲۹) حبيبی٬عبدالحي ٬پښتانۀ شعراء ٬مخ: ۱۲۱
(۳۰) افضل خان خټک٬تاريخ مرصع٬مقدمه٬ مخ۵۱